JAK TO BY\u0141O NAPRAWD\u0118
\nMONODRAM SLAWOMIRA HOLLANDA
\n28 wrze\u015bnia (sobota) 2024
\ngodz. 18:00
\nwst\u0119p 25 z\u0142
\nDom Kultury, ul. Ko\u015bciuszki 49, Piaseczno<\/p>\n
***Bilety dost\u0119pne od 13 wrze\u015bnia<\/p>\n
Scenografia \u2013 Adam Jankiewicz, re\u017cyseria \u2013 Alicja Choi\u0144ska, muzyka \u2013 Kuba Sienkiewicz<\/p>\n
To re\u017cyserka Alicja Choi\u0144ska nam\u00f3wi\u0142a S\u0142awomira Hollanda, aby przygotowa\u0142 sw\u00f3j kolejny monodram na podstawie tekstu Antoniego S\u0142onimskiego \u201eJak to by\u0142o naprawd\u0119\u201d.<\/p>\n
Pomys\u0142 okaza\u0142 si\u0119 nader szcz\u0119\u015bliwy. Aktor bowiem, ze swoim do\u015bwiadczeniem monodramatycznym, predyspozycjami scenicznymi, w kt\u00f3rych \u0142\u0105czy nuty komediowe, liryczne i tragiczne z wewn\u0119trznym poczuciem miary jest bodaj idealnym adresatem tekstu S\u0142onimskiego. Mo\u017ce nawet bardziej ni\u017c jego pierwsi (i jak dot\u0105d jedyni) interpretatorzy, Wojciech Siemion i Wojciech Skibi\u0144ski. Holland nie ma nic z ich charakterystyczno\u015bci, plebejskiej Siemiona i ma\u0142omiasteczkowej, sztetlowej Skibi\u0144skiego. Ale ten \u201ebrak\u201d mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 si\u0142\u0105, pozwalaj\u0105c\u0105 unikn\u0105\u0107 pokus nazbyt ekspresyjnej interpretacji, eksponuj\u0105cej warstw\u0119 szmoncesow\u0105 tekstu albo jego sentymentalne akcenty. Umiar, tak w\u0142a\u015bciwy aktorstwu Hollanda jest w tym wypadku wielk\u0105 zalet\u0105.<\/p>\n
Monodram S\u0142onimskiego jest bowiem monologiem adresowanym przez bohatera do Antoniego S\u0142onimskiego \u2013 znajomego z s\u0105siedztwa, zapewne szanowanego ze wzgl\u0119du na umiej\u0119tno\u015bci s\u0142uchania i pisania. W ten spos\u00f3b autor uwiarygadnia\u0142 autentyczno\u015b\u0107 relacji opowiadacza.<\/p>\n
Kim jest opowiadacz? Niewiele o nim wiadomo. Poza tym, \u017ce lubi przesiadywa\u0107 w restauracji \u201eRarytas\u201d i przegl\u0105da\u0107 gazety, ogl\u0105da\u0107 wystawy komis\u00f3w warszawskich, \u017ce przyja\u017ani si\u0119 z doktorem Walickim, mieszka w sercu Warszawy, w pobli\u017cu Alei R\u00f3\u017c (gdzie mieszka\u0142 sam Antoni S\u0142onimski), z nostalgi\u0105 wspomina Warszaw\u0119 przedwojenn\u0105, \u017ce zna krawca Rajzemana i \u017ce prawdopodobnie i on, jak Rajzeman musia\u0142 si\u0119 mie\u0107 w czasie wojny na baczno\u015bci ze wzgl\u0119du na \u017cydowskie pochodzenie. Zreszt\u0105 opowiadacz jest tylko po\u015brednikiem, bo g\u0142\u00f3wnym bohaterem opowiadania jest w\u0142a\u015bnie krawiec Rajzeman, kt\u00f3ry dwa razy cudem unikn\u0105\u0142 komory gazowej, a teraz, kiedy po raz trzeci zwali\u0142o si\u0119 na niego nieszcz\u0119\u015bcie z pomoc\u0105 przysz\u0142a mu Wiadoma Osoba. Si\u0142y Najwy\u017csze nie mog\u0142y ju\u017c znie\u015b\u0107 udr\u0119k, jakie spotykaj\u0105 Rajzemana \u2013 tym razem bowiem krawiec ku swej rozpaczy przypali\u0142 \u017celazkiem spodnie szyte dla doktora Walickiego i to z materia\u0142u z niema\u0142ym wysi\u0142kiem sprowadzonego z Anglii. Oczywista niewsp\u00f3\u0142mierno\u015b\u0107 prze\u017cywanej tragedii (\u015bmier\u0107 w komorze gazowej i przypalone spodnie) stanowi samo serce tej liryczno-humorystycznej opowie\u015bci z pewn\u0105 dezynwoltur\u0105 traktuj\u0105cej o Holocau\u015bcie i cierpieniach narodu \u017cydowskiego. Trzeba wielkiej delikatno\u015bci, wyczucia stylu i si\u0142y aktorskiego wyrazu, aby tego kolizyjnego, a jak\u017ce prawdziwego psychologicznie starcia cierpie\u0144 krawca \u201em\u0119\u017cczy\u017anianego\u201d nie wystawi\u0107 na po\u015bmiewisko. Holland to potrafi, ale nie tylko to, bo ca\u0142a opowie\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 snuje, tchnie prawd\u0105, \u015bmia\u0142\u0105 i trafn\u0105 obserwacj\u0105 obyczajow\u0105, inkrustowan\u0105 aluzjami politycznymi (\u201eu nas garnitury to zawsze jednorz\u0105dowe\u201d) czy refleksjami o \u015bwiecie, kt\u00f3ry zszed\u0142 na psy. Nawet przyby\u0142a na odsiecz Razjzemanowi Wiadoma Osoba, kt\u00f3ra zawr\u00f3ci\u0142a czas i uratowa\u0142a spodnie przed unicestwieniem, przyznaje, \u017ce \u015bwiat si\u0119 jej nie uda\u0142, skoro \u201emaszyny s\u0105 coraz lepsze, a ludzie coraz gorsi\u201d.<\/p>\n
Opowiadacz S\u0142onimskiego, cho\u0107 si\u0119 zarzeka, \u017ce widzia\u0142, jak Osoba zst\u0105pi\u0142a na Ziemi\u0119 (a punkt obserwacyjny mia\u0142a nielichy, przed komisem na Mokotowskiej) i czego dokona\u0142a, nie wyklucza, \u017ce mo\u017ce maj\u0105 racj\u0119 tak\u017ce \u015blepi reali\u015bci, kt\u00f3rzy wyrzucaj\u0105 mu, \u017ce jest z pokolenia, kt\u00f3re tylko wygl\u0105da cudu. Jak by nie by\u0142o, Holland schodzi ze sceny z pytaniem; \u201eczy mo\u017cna \u017cy\u0107 zupe\u0142nie bez mrzonki\u201d? Pozornie niewiele znacz\u0105ce s\u0142owa, puenta monodramu, nios\u0105 sens tego scenicznego opowiadania. S\u0142onimski, a za nim Holland m\u00f3wi\u0105 o potrzebie marze\u0144, o t\u0119sknocie za lepszym \u015bwiatem. St\u0105d wielkiej urody fragment, w kt\u00f3rym opowiadacz przytacza s\u0142owa Rajzemana o koj\u0105cym \u017cyciu w za\u015bwiatach (\u201ejedzenie by\u0142o na zasadzie serdelki sprzed pierwszej wojny \u015bwiatowej\u201d).<\/p>\n
Ten pe\u0142en m\u0105dro\u015bci, celnego humoru i lirycznej zadumy tekst przekazany zosta\u0142 z rzadk\u0105 kultur\u0105 s\u0142owa i przekonaniem, \u017ce to nie s\u0105 jakie\u015b g\u0142upie mrzonki, ale mrzonki bez kt\u00f3rych nie da si\u0119 \u017cy\u0107. Premiera monodramu mia\u0142a miejsce w PROMIE Kultury na warszawskiej Saskiej K\u0119pie. Teraz przed spektaklem \u2013 mam nadziej\u0119 \u2013 d\u0142ugie \u017cycie w drodze. Do\u015b\u0107 przypomnie\u0107, \u017ce Wojciech Skibi\u0144ski, kt\u00f3ry po raz pierwszy przedstawi\u0142 \u201eJak to by\u0142o naprawd\u0119\u201d w roku 1974, nie rozstawa\u0142 si\u0119 z tym tekstem prawie przez 40 lat \u2013 w 38 lat po premierze zosta\u0142 nagrodzony przez jury festiwalu monodram\u00f3w w \u0141odzi (2012).<\/p>\n
Przez wiele lat przypomina\u0142 ten tekst jego pierwszy interpretator, Wojciech Siemion. Najpierw podczas pr\u00f3by czytanej, a potem jako spektakl teatru jednego aktora w warszawskiej Starej Prochowni (1972). Na afisz wszed\u0142 w okresie cenzorskiego zapisu na nazwisko S\u0142onimskiego, st\u0105d niemal ca\u0142kowity brak recenzji, jedynie przy okazji go\u015bcinnych wyst\u0119p\u00f3w Siemiona na Wybrze\u017cu z rozmaitymi produkcjami Prochowni dziennikarzowi Dziennika Ba\u0142tyckiego uda\u0142o si\u0119 przemyci\u0107 gar\u015b\u0107 informacji o tym spektaklu wraz z jego entuzjastyczn\u0105 ocen\u0105: \u201eW nastr\u00f3j tego wieczoru wprowadza Czw\u00f3rka Szacha, \u015bpiewaj\u0105ca \u201eW starych nutach babuni\u201d [mowa o walcu \u201eFran\u00e7ois\u201d mojego pradziadka Adama Karasi\u0144skiego \u2013 przyp. TM] i \u201edawnych wspomnie\u0144 czar\u2026\u201d, po czym\u2026 podnosi si\u0119 od kawiarnianego stolika Siemion. \u201ePanie S\u0142onimski, ja panu powiem, jak to by\u0142o naprawd\u0119\u2026\u201d \u2013 zaczyna, po czym przez dwie niemal godziny relacjonuje \u017cyciow\u0105 drog\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnego starozakonnego. Jest w niej nutka melancholii, jako \u017ce narrator szed\u0142 dwa razy do gazu\u2026, s\u0105 obrazki ze wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cywota. Zastanawia si\u0119 wi\u0119c krawiec Rajzeman, dlaczego np. na stadionie s\u0105 zawsze butelki do rzucania, a w mie\u015bcie ich brakuje, zauwa\u017ca, i\u017c garnitury s\u0105 u nas ju\u017c dawno jednorz\u0105dowe i szkoda jest liczy\u0107 na szybkie zmiany\u201d\u2026<\/p>\n
Ten d\u0142ugi monolog przedstawia\u0142 aktor na tle powi\u0119kszonej ok\u0142adki egzemplarza \u201eSzpilek\u201d z portretem Antoniego S\u0142onimskiego. To dodatkowo uobecnia\u0142o poet\u0119 i ci\u0119tego komentatora, kt\u00f3remu w\u0142adza pr\u00f3bowa\u0142a zamkn\u0105\u0107 usta. Zreszt\u0105 i sam autor \u2013 wobec braku recenzji \u2013 odezwa\u0142 si\u0119 w sprawie tego spektaklu, kt\u00f3ry przez wiele lat utrzymywa\u0142 si\u0119 w repertuarze Prochowni a\u017c do \u015bmierci Antoniego S\u0142onimskiego, a Siemion ch\u0119tnie prezentowa\u0142 go w r\u00f3\u017cnych zak\u0105tkach kraju \u2013 w ca\u0142o\u015bci lub we fragmentach. \u201eMateria to delikatna \u2013 komentowa\u0142 S\u0142onimski spektakl na podstawie w\u0142asnej prozy \u2013 bo dialekt, slang, umownie u nas zwany szmoncesem, \u0142atwo zepchn\u0105\u0107 w karykatur\u0119, nietakt lub trywialno\u015b\u0107. Siemion bezb\u0142\u0119dnie podaje zar\u00f3wno \u017carty, jak i liryczne fragmenty, tworz\u0105c znakomit\u0105 kreacj\u0119 aktorsk\u0105. \u201eJak to by\u0142o naprawd\u0119\u201d jest pr\u00f3b\u0105 zapisu tej gwary wymar\u0142ej, zepchni\u0119tej do lamusa pami\u0105tek. (\u2026) Przedwojenny kabaret szczyci\u0142 si\u0119 niezr\u00f3wnanymi odtw\u00f3rcami \u017cydowskiego dowcipu, humoru nie pozbawionego odcienia metafizycznej melancholii. \u201eJak to by\u0142o naprawd\u0119\u201d jest pr\u00f3b\u0105 archiwalnego zapisu tej mowy, kt\u00f3r\u0105 Siemion potrafi\u0142 przekaza\u0107 ani na chwil\u0119 nie fa\u0142szuj\u0105c melodii frazy i subtelno\u015bci akcentowania\u201d.<\/p>\n
Siemion polubi\u0142 ten monolog, tote\u017c w kilka lat p\u00f3\u017aniej zrealizowa\u0142 wersj\u0119 telewizyjn\u0105 spektaklu, pokwitowan\u0105 entuzjastycznie przez Teres\u0119 Krzemie\u0144: \u201eJak z moralitetu, jak z przypowie\u015bci, Siemion robi\u0142, co m\u00f3g\u0142, by tekst si\u0119 zal\u015bni\u0142, humor si\u0119 perli\u0142, a owo arcywa\u017cne ciep\u0142o stale emanowa\u0142o\u201d. Telewizyjna wersja nie by\u0142a prostym zapisem istniej\u0105cego spektaklu \u017cywego planu, ale jego prze\u0142o\u017ceniem na obraz \u2013 sw\u00f3j monolog przedstawia\u0142 Siemion w zaaran\u017cowanej w telewizyjnym studiu kawiarni, a wi\u0119c w otoczeniu naturalnym dla Antoniego S\u0142onimskiego.<\/p>\n
Podobnym tropem poszed\u0142 tak\u017ce scenograf monodramu Hollanda \u2013 na scenie pojawi\u0142 si\u0119 si\u0119 kawiarniany stolik, stylizowany neon restauracji \u201eRarytas\u201d, wieszak z balonami, kt\u00f3re pod koniec spektaklu aktor rozdaje widzom, zach\u0119caj\u0105c w ten spos\u00f3b do wsp\u00f3lnej podr\u00f3\u017cy przez mrzonki. Dodatkowym atutem spektaklu jest muzyka specjalnie skomponowana przez Kub\u0119 Sienkiewicza, w kt\u00f3rej s\u0142ycha\u0107 charakterystyczne \u017cydowskie motywy przeplatane delikatn\u0105 nut\u0105 nostalgii. W ten spos\u00f3b Kuba Sienkiewicz debiutuje jako autor muzyki teatralnej, a na Facebooku komentuje premier\u0119 jak rasowy recenzent: \u201eS\u0142awek Holland b\u0119dzie z tym monodramem je\u017adzi\u0142 po ca\u0142ym kraju, wi\u0119c warto wypatrywa\u0107, bo tekst i interpretacja s\u0105 znakomite (by\u0142em na pr\u00f3bie). Opowiadanie [druk w \u201eDialogu\u201d w styczniu 1963 \u2013 przyp. TM] ma tak zaskakuj\u0105co aktualne momenty, \u017ce mo\u017cna spa\u015b\u0107 z krzes\u0142a\u201d. Potwierdzam.<\/p>\n
Tomasz Mi\u0142kowski<\/p>\n
![\"Plakat](\"https:\/\/kulturalni.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/JAK-TO-BYLO-724x1024.jpg\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"